ANTHONY PORTELLI: LIL HINN MILL-KWINTI

Anthony Portelli twieled fis-sena li fiha n-nisa f’Malta ngħataw id-dritt li jivvutaw. Is-sena li fiha ttella’ għall-ewwel darba d-dramm A Streetcar Named Desire. Is-sena li fiha ngħataw l-ewwel Tony Awards. L-1947. Twieled San Pawl il-Baħar dan l-ewwel tifel ta’ Victor u Maria. Studja l-Ingilterra u tħarreġ fil-kitba tad-drama l-MTADA.

Kitba ta’ Leanne Ellul.

Għandek imnejn lil Portelli ma tafux minn wiċċu, għax bħala kittieb tad-drammi iżjed kont issibu wara l-kwinti. Imma hemm ċans kbir li smajt bir-rebħiet tiegħu fil-Konkors Francis Ebejer. Jew forsi rajt jew smajt l-istess xogħlijiet rebbieħa. Fl-2001 rebaħ b’Ħajja mill-Ġdid. Dakinhar il-ġurija kienet kitbet li ta’ Portelli huwa “… xogħol immaġinattiv” u li Portelli ilaqqa’ tajjeb ħafna “ir-realiżmu u l-espressjoniżmu”. Skonthom, huwa “dramm qawwi li jitlob attenzjoni sħiħa mill-udjenza bi climax mhux prevedibbli.” Ħafna minn dawn il-kwalitajiet huma evidenti f’xogħlijiet oħrajn tiegħu. Fl-istess konkors, fl-2011, ġie fit-tieni post bir-radjudramm Kiesaħ u Biered u fl-2012 ġie fit-tieni post, bid-dramm Lippu d-Doggie. Drammi notevoli oħrajn huma Il-Borg Pisani u Ċella Nru 5. Kiteb anke għat-televiżjoni — xogħlijiet qosra bħal Chalì, Rikba bla Ħlas u L-Invażjoni Bdiet u xogħlijiet itwal bħat-teledramm Ħelsien.

Fil-programm tad-dramm Maskra tal-Imħabba, li ttella’ fl-1989, Portelli kien ikkummenta dwar karattri li xi wħud minnhom huma “fittizji u f’sitwazzjonijiet li kultant huma immaġinarja” u li “għandhom konflitti personali kbar għaliex maħkuma mill-imħabba jew jinqdew bl-imħabba.” Hawnhekk ma nistax ma niftakarx f’S.O.F.I.E., speċjalment meta jkompli jistaqsi: “… kemm jiflaħ jissaporti l-bniedem meta jsib ruħu taħt pressjoni kbira ta’ biża’ jew theddid? Sa fejn jasal meta jinħakem mill-għatx tal-vendetta? Fejn hu t-tarf li jifred in-normalità mill-ġenn jew mill-bluha?”

Dawn il-mistoqsijiet jibqgħu jidwuli. Għax l-istejjer ta’ Portelli hekk ukoll: ħielsa, għatxana, liminali. Mimlijin ħajja, anke meta mhux qed jittellgħu fuq il-palk. Dawk ta’ fuq il-palk mimlija moviment, kemm bl-azzjoni u kemm bil-kliem, imma dawk ta’ fuq il-karta xejn inqas. F’Innuendo (Merlin Publishers, 2019), ġabra ta’ Anthony Portelli u Antoinette Borg jinġemgħu s-sigrieti, l-istramberiji u l-irreverenzi li forsi ma nistennewx minn kittieb veteran fil-kitba. Portelli jazzarda u jaħsdek meta l-inqas tistenna. Kull darba li qrajt storja minn tiegħu ssorprendietni mhux biss minħabba l-ħila fil-kitba imma t-tematika jew l-angolu li minnu jħares lejn it-tema.

Ngħidu aħna nkitbu ħafna stejjer fuq adulterji u omiċidji, imma l-istejjer ta’ Portelli xorta fihom laqta differenti. Hawnhekk nerġa’ niftakar f’S.O.F.I.E. Fil-fatt, kif rajt li Sofie (jew 50FIE) hija robot, moħħi ġera wkoll f’The Creator ta’ Guðrún Eva Mínervudóttir u Klara and the Sun ta’ Kazuo Ishiguro. Spiss tiġrili li nimraħ inqabbel xogħlijiet differenti flimkien. Dawn iż-żewġ rumanzi nkitbu fl-2013 u fl-2021, rispettivament. Ta’ Portelli, jaqa’ xi mkien bejniethom. S.O.F.I.E. inkitbet fl-2015, u rebħet il-kompetizzjoni Francis Ebejer Studio tal-2025. Ittellgħet f’Novembru tal-istess sena bħala kollaborazzjoni bejn it-Teatru Manoel, Teatru Malta, u Spazju Kreattiv bl-appoġġ tal-Kunsill Malti għall-Arti.

Diġà xi ħaġa speċjali li t-Teatru Manoel itella’ dramm bil-Malti — għalkemm xogħol Portelli mhux ġdid għat-tali teatru — u iżjed u iżjed kummiedja. Jingħad li iktar faċli tbikki, milli ddaħħaq. U terġa’, jidhirli, li mhux lakemm iddaħħaq bi premessa bħal din. Għax S.O.F.I.E. huwa dramm li jmiss mat-temi tat-teknoloġija u l-intelliġenza artifiċjali u ma jdaħħaqx bid-daqqiet biċ-ċatt u t-tixjir tal-idejn. Hemm minn dawn ukoll, imma fejn hu lokhom. U meta taħseb li d-dramm se jkun primarjament komiku u doċli, jibda jaħsdek b’kummenti ta’ natura soċjali u emottiva. Kif tikkummenta Rachel, bint Portelli: “L-ewwel xogħlijiet tiegħu kienu ispirati minn karattri storiċi, imma l-gost tiegħu kien li jesplora l-umanità ta’ dawn il-karattri. Il-futur u l-possibiltajiet li jaf joħloq il-bniedem kienu sors ieħor ta’ ispirazzjoni għal drammi bħal No More Pickled Onions, Best before End u l-aktar reċenti S.O.F.I.E.”.

Sofie tfakkarni ftit fid-deskrizzjoni ta’ Carmelina f’“Dat-twerżiq kollu …”:

“Carmelina dehret ferħana. Wiċċha sbejjaħ, qisu ta’ tifla, ħa l-kulur, u għajnejha kbar u kannella skuri dehru jleqqu aktar mis-soltu.” B’differenza minn Carmelina, Sofie ma ġietx Malta miċ-Ċina biex tiżżewweġ, imma daqstant ieħor kellha rwol importanti. Kien hemm mumenti fid-dramm meta ħsibtni se nibqa’ bla tweġiba: Għaliex Thomas ma semmiex li Jasmine tixbah lil Sofie jew għaliex tixbahha? Imma r-risposta malajr ħadtha. Hawnhekk għandi nifhem li ntiseġ xogħol Josette Ciappara, id-direttriċi tad-dramm. Meta kellimt lil Ciappara, qaltli li x-xogħol ta’ Portelli joffrilha “xogħol kreattiv u viżjonarju li … jiżvolġi b’sengħa ta’ lingwa mexxejja.” Żiedet li “għandu sens ta’ umoriżmu fih daqskemm għandu ħila joħloq karattri u sitwazzjonijiet serji.”

Jidhirli li t-tim kollu kien magħqud ferm biex iwassal il-komiku u s-serju f’S.O.F.I.E. Mill-atturi sa tal-kostumi, sal-mużika u s-sett. Minn fost l-atturi kollha, spikkatli ħafna Sarah Vella. Ili nafha minn dak iż-żmien meta jiena wkoll kont niżfen u nkanta u nirreċta. Minn dejjem laqtitni bħala artista ta’ ħila u l-interpretazzjoni tagħa ta’ robot kienet b’saħħitha sew. Fuq kollox, kellha tagħmilha ta’ iżjed minn Sofie waħda. Hawn toħroġ l-intelliġenza ta’ S.O.F.I.E. Kemm il-pupa-robot u kemm id-dramm.

Xi ftit jew wisq kif jiġrili kull meta nara episodju ta’ Black Mirror; nirrealizza li ċerta teknoloġija mhix tal-futur, imma ta’ issa u forsi wkoll diġà saret tal-bieraħ. Sofie tissorprendik mhux biss għax tagħmel dak li xi wħud minnha lanqas biss jimmaġinaw (bħal jitgħallmu dizzjunarju sħiħ) imma wkoll għax tibda tagħraf tkun siekta, meta għandha titkellem u kif għandha taġixxi. Sofie tirrifletti u aħna, bħala udjenza, nirriflettu wkoll.

Għalkemm lil Portelli qatt ma niftakar li kellimtu fit-tul – ħlief forsi meta darba ltqajna għal kors ta’ kitba tad-drammi organizzati mill-Kunsill Malti għall-Arti – dejjem laqatni bħala osservatur sieket (bħal Sofie!) imma wkoll metikoluż u inċiżiv li lil hinn mill-kwinti, l-immaġinazzjoni tiegħu timraħ bil-kbir. Nimmaġinah jara S.O.F.I.E. u japprova x-xogħol li sar bi tbissima siekta. Bintu, Rachel, tikkonferma li “Anthony kien bniedem ta’ ftit kliem. Kien affaxxinat bil-fraġilità tal-bniedem u sa fejn kapaċi jasal meta tqiegħdu f’sitwazjonijiet estremi, xi kultant anki bi tmiem li jinħass skomdu.” Spiss jiġri l-iskiet ma narawhx bħala preġju, nissottovalutawh, jekk mhux ukoll nikkunsidrawh bħala dgħufija. Meta nħares lejn kittieb bħal Portelli, nagħraf kemm hu preġju. Għalhekk, kif temmet tgħidli Ciappara: “Il-kitba tiegħu għandha tiġi studjata sew għax fiha ispirazzjoni, profondità u ħsieb … li jiddistingwih sew minn kittieba oħrajn.”